खरीप हंगाम २०२६: भरघोस उत्पन्नासाठी अशी करा शास्त्रोक्त पूर्वतयारी

खरीप हंगाम हा भारतीय शेतकऱ्यांसाठी वर्षातील सर्वात महत्त्वाचा काळ असतो. जून महिन्यात पावसाचे आगमन होताच पेरणीची लगबग सुरू होते. परंतु, पावसाची वाट न पाहता मे महिन्यातच केलेली 'पूर्वमशागत' खऱ्या अर्थाने भरघोस उत्पन्नाचा पाया रचते.

१. पूर्वमशागत: जमिनीची मशागत आणि स्वच्छता

चांगल्या पिकासाठी जमिनीची योग्य मशागत होणे गरजेचे आहे.

खोल नांगरणी: उन्हाळ्यात जमिनीची खोल नांगरणी करावी. यामुळे जमिनीच्या खालचा थर वर येतो, सूर्याच्या उष्णतेमुळे जमिनीतील हानिकारक कीड, अंडी आणि बुरशी नष्ट होते.
जमीन तापू देणे: उन्हात जमीन तापल्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याची क्षमता वाढते.
कचरा वेचणे: शेतातील आधीच्या पिकाची धसकटे, तण आणि दगड वेचून शेत स्वच्छ करावे.

२. माती परीक्षण (Soil Testing)

बहुतेक शेतकरी खतांचा बेसुमार वापर करतात, ज्यामुळे खर्च वाढतो आणि जमिनीचा कस कमी होतो.

पेरणीपूर्वी आपल्या शेतातील मातीचे परीक्षण करून घ्यावे.
यामुळे जमिनीतील नत्र, स्फुरद, पालाश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे प्रमाण समजते.
रिपोर्टनुसार आवश्यक तेवढीच खते दिल्यास पैशांची बचत होते आणि पिकाला समतोल आहार मिळतो.

३. बियाणांची निवड आणि उगवण क्षमता चाचणी

बियाणांची निवड हा उत्पादनातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे.

अधिकृत बियाणे: शक्यतो सरकारी संस्था (महाबीज) किंवा नामांकित कंपन्यांकडूनच बियाणे खरेदी करा. खरेदी करताना पक्की पावती आणि लॉट नंबर जपून ठेवा.
घरचे बियाणे: जर घरचे बियाणे वापरणार असाल, तर त्याची उगवण क्षमता (Germination Test) तपासा. १०० पैकी किमान ७० ते ८० दाणे उगवले तरच ते बियाणे पेरणीसाठी वापरावे.

४. बीजप्रक्रिया (Seed Treatment)

पिकाला सुरुवातीच्या काळात लागणारी कीड आणि रोगांपासून वाचवण्यासाठी बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत स्वस्त आणि प्रभावी आहे.

बुरशीनाशक: पेरणीपूर्वी बियाणांना थायरम किंवा कार्बेन्डाझिम चोळावे.
जैविक खते: सोयाबीन किंवा इतर कडधान्यांसाठी 'रायझोबियम' किंवा 'पी.एस.बी.' यांसारख्या जिवाणू संवर्धकाची प्रक्रिया करावी.
यामुळे बियाणे कुजत नाही आणि पिकाची वाढ जोमाने होते.

५. खत व्यवस्थापन

खरिपात रासायनिक खतांसोबतच सेंद्रिय खतांना महत्त्व द्यावे.

शेणखत: नांगरणीनंतर चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत शेतात पसरावे.
हिरवळीची खते: शक्य असल्यास ताग किंवा धैंचा यांसारखी पिके घेऊन ती जमिनीत गाडावीत, यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते.

६. पेरणीची योग्य वेळ

पाऊस पडला की लगेच पेरणी करण्याची घाई करू नका.

७५ ते १०० मि.मी. पाऊस: जेव्हा जमिनीत किमान ७५ ते १०० मि.मी. पाऊस पडतो आणि जमीन ५ ते ६ इंच ओ ओली होते, तेव्हाच पेरणी करावी.
अपुऱ्या ओलाव्यावर पेरणी केल्यास बियाणे जळून जाण्याची किंवा दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते.

७. कृषी अवजारांची दुरुस्ती

पेरणीच्या वेळी धावपळ होऊ नये म्हणून आपली अवजारे आधीच तयार ठेवा.

ट्रॅक्टरची सर्व्हिसिंग, पेरणी यंत्राची (पाभर) दुरुस्ती आणि स्वच्छता मे महिन्यातच करून घ्यावी.
आधुनिक अवजारे हवी असल्यास 'महाडीबीटी' (MahaDBT) पोर्टलवर अनुदानासाठी अर्ज करून ठेवावा.